نقماتی که متن برای مان به بار آورده اگر نه بیشتر از نعماتش که دست کم هم کفو بوده است به گمانم. نه این که گمان بردم به سیاق گمانه زنی های جست و جوگرانه برای یافت عتیقه ای باشد، غالبن کور؛ که به ساده گی می توانم استناد کنم به بازه ی ولنگ و باز تعابیری که در ابتدا به وضوح آفتاب برای مان بودند و حالا فهمیده ایم که ظاهرن خیلی هم از این خبرها نبوده و عشقِ آسان نموده ی اول مان حالا دارد افتادن مشکل ها را به رخمان می کشد. این بازی را می توانید از ادبیات مان ردگیری کنید – که کم خطرتر بوده – تا سوءتفاهم های نسل قبل از مفهوم آزادی و جمهوری و حتا اسلامیت که به قیمت جان خیلی ها تمام شده. خنده دار و حتا شاید غم انگیز است که سنت عمدتن یهودی "تاویل" باعث شده که ریش کثیری مسیحی و مسلمان لای چرخ آسیاب متن گیر کند آن چنان که ممکن است برای رها شدن مجبور شود به خرد شدن چانه هایشان رضایت دهند.
توضیح ماجرا خیلی پیچیده نیست. یک متن وجود دارد ( شعر، قصه، کتاب مقدس، قانون اساسی و خلاصه هر آن چیزی که به نوشتار می آید) و
بعد قرار می شود ما این متن را بفهمیم. همین. اما همین مساله ی ساده به بهای از بین رفتن یا منتشر نشدن و سانسور کتاب های ادبی تا اعدام شدن و مردن کرورها آدم در طول تاریخ مزخرف زندگی بشر تمام شده.
ظاهر قضیه این است که خوب من چیزی نوشته ام و شما دارید آن را می خوانید و به سادگی به "حقیقت" متن من که احتمالن از نظر شما "منظور" من از نوشتن این متن است پی می برید. اما واقعیت این است که قصه کمی پیچیده تر از این بازی است. تعداد کتاب هایی تا به حال در شرح غزلیات حافظ نوشته شده می تواند گواه این مدعا باشد. هر کسی داعیه دار فهم "درست" از این سطرهاست ( تا الان که این متن را می نویسم نفهمیدم وقتی می گوییم "درست" منظورمان چیست) تا این جای ماجرا لااقل بازی بی خطر است. فوق اش یکی از ما چهار تا فحش می دهد به اجداد محترم فلان نویسنده که چنین گوساله ای را پس انداخته اند که اندازه ی گاو هم از فلان غزل نمی فهمد ولی بهمان مزخرف را سر هم می کند و به خورد عوام کالانعام می دهد. اما بدی ماجرا این است که این ماجرای تاویل یا هرمنوتیک در همین جا ختم نمی شود. متن صریح نوشته های معاصرمان را هم نمی فهمیم و این بار به خاطر نه اجداد به خاک پیوسته که ترتیب آدم های زنده را می دهیم. مثال ساده اش وجود نهادی مثل "شورای نگهبان" است. دوازده نفر به ای نحو کان می روند توی یک دفتر می نشینند و اصلن کارشان این است که بفهمند که قانون اساسی ای که همین چند سال پیش نوشته شده منظورش چه بوده و نصف دیگرشان هم در تلاشند تا "حقیقت" اسلام را دریابند و اطمینان حاصل کنند که چیزی که همین دیروز توی مجلس "اسلامی" نوشته شده با اسلام تطابق دارد یا نه. در این صورت ایشان هستند که باید تصمیم بگیرند "رجال" که نویسندگان قانون اساسی نوشته اند به معنی "مردان" است یا "افراد". زیاد هم بخواهی چانه بزنی ممکن است مجبور شوی اساسی شیرفهم شوی.
تمام این بازی یک درگیری زبانی کهنه است که به آن هرمنوتیک می گویند. امروز یک برنامه از رادیوی abc پخش شد که به تاثیر "هانس گئورگ گادامر" در عالم اندیشه می پرداخت به مناسبت صدونهمین سال تولدش.( آن چه نظریاتش را برای من جالب می کندنگاه دیالکتیکی سقراطی اوست به ماجرای درک از متن. گمان نمی کنم وبلاگ جای مناسبی برای توضیح این ماجرا باشد. بنابراین از آن می گذرم) اما آن چه می تواند روز تولد گادامر عزیز را با حال و اوضاع امروز ما (از ادبیات تا سیاست مان در سی امین سال انقلاب اسلامی) جالب توجه کند، لانگ استوری شورت این که سه جور هرمنوتیک داریم (با تقریب) کلاسیک، رمانتیک و مدرن. در کلاسیک متن دارای حقیقت و این حقیقت دست یافتنی است. در رمانتیک حقیقت موجود است اما دست یافتنی نیست و به تعبیری تنها درجات نزدیکی و دوری قابل بحث است و در آخری اساسن حقیقت واحدی متصور نیست که بشود درباره امکان دست یابی با قرب و بعد حرف زد. ممکن است به اصطلاحاتی چون هرمنوتیک نئوکلاسیک و پست مدرن هم برخوریم البته.
اما آن چه باعث شد به این مساله بپردازم هم زمانی روزهای سالگرد انقلاب ایران با تولد گادامر بود. داشتم فکر می کردم که این همه اختلاف بر سر آرمان ها، مفاهیمی چون آزادی، استقلال، اسلامیت، تفقه، مطلق بودن قدرت، وطن، فرهنگ و امثالهم ناشی از یک مساله ساده است که در غرب سال ها قدمت دارد و برای ما انگار کودکی نوپاست. هیچ کدام حاضر نیستیم "قرائت" دیگری را دارای حظی ولو اندک از حقیقت بدانیم و هرکسی خود را تجسم حقانیت می داند. فرقی نمی کند او که قدرت دارد می کشد و آن که ندارد فحش می دهد. به شدت به هرمنوتیک سنتی مومنیم (خواسته یا ناخواسته). کاش رادیوی ما هم یک برنامه درباره گادامر پخش می کرد.
این خلاصه ی خوب را درباره ی نظریات گادامر درباب هرمنوتیک از سایت شبکه ی افغانستان نقل می کنم.
1. فهم متن،محصول ترکيب وامتزاج افق معناييمفسر با افق معناييمتن است.
2. درک عيني متن، يعني فهم مطابق با واقع، امکان پذير نيست.
3. فهم متن، عمل بي پايان است، امکان قرائتهاي مختلف از متن بدون هيچ محدوديتي وجود دارد.
4. هيچ گونه فهم غيرسيالي وجود ندارد، همة فهمها سيال، گذرا و تاريخمند هستند، درک نهايي و غير قابل تفسيري از متن نداريم.
5. هدف ازتفسيرمتن؛درکمرادمؤلّفنيست،نويسنده يکيازخوانندگان متن است.
6. دخالت پيشدانستهها در عمل فهم.
7. تفکيک افق معنايي مفسر از متن.
8. تأکيد بر نقش فاصلة بيگانه ساز ميان مفسر در متن.
9. تاريخمندي متن و فهم.
10. معياري براي سنجش تفسير معتبر از نامعتبر نداريم، زيرا که در اصل چيزي بنام تفسير معتبر وجود ندارد.
11. هرمنوتيک فلسفي، يعني نسبتگرايي تفسيري.
12. هرمنوتيک فلسفي، تقويت کنندة پلوراليسم معرفتي.
13. شکاکيت در امر درک و فهم به صورت غير مستقيم وجود دارد.
14. همه ی قرائتهایي که از متن حاصل ميشوند، معتبرند.
